Son yıllarda dijital dünyada çeşitlenen yeni davranış kalıplarına bir yenisi daha eklendi. Güney Kore'de giderek yaygınlaşan ve "dopamin siteleri" ya da yerel adıyla do-farming platformları olarak anılan uygulamalar, kullanıcılarına gerçek bir alışveriş yapmadan sipariş verme deneyimi yaşatıyor. Sanal alışveriş sepeti oluşturmak, siparişi onaylamak, kurye ekranını takip etmek ve teslimat bildirimi almak mümkün oluyor; ancak gerçekte hiçbir ürün gönderilmiyor.
İlk bakışta sıra dışı görünen bu dijital deneyim, psikoloji alanında beynin ödül ve beklenti mekanizmaları açısından dikkat çekici bir örnek olarak değerlendiriliyor. Moodist Psikiyatri ve Nöroloji Hastanesi Klinik Psikoloğu Mader Bengisu Bilgen, bu platformların yalnızca teknolojik bir trend olmadığını, insan beyninin ödül beklentisini kullanan bir sistem üzerine kurulduğunu belirterek, "Asıl tetiklenen duygu haz değil, beklentidir. Beyin çoğu zaman ödülü elde ettiği anda değil, ona yaklaşırken daha yoğun bir dopamin yanıtı oluşturur." dedi.
Dopamin, mutluluk hormonu değil beklenti sisteminin önemli bir parçası
Toplumda dopamin çoğunlukla "mutluluk hormonu" olarak bilinse de bilimsel çalışmalar bu nörotransmitterin temel görevinin beklenti ve motivasyon süreçlerini düzenlemek olduğunu gösteriyor. Klinik Psikolog Mader Bengisu Bilgen, sanal alışveriş sitelerinde yaşanan sürecin de tam olarak bu mekanizma üzerine kurulduğunu belirtiyor. "Kullanıcı sepetini doldurduğunda, siparişi onayladığında ya da kurye ekranını takip ettiğinde beynin ödül sistemi aktifleşiyor. Ürün gerçekte hiç ulaşmayacak olsa bile beyin, ödülün yaklaştığı algısıyla dopamin üretmeye devam edebiliyor. "Bilgen, nörobilimde bunun "ödül tahmin hatası" olarak tanımlandığını belirterek, beklenmedik veya yaklaşan bir ödül sinyalinin dopamin salınımını artırabildiğini ifade ediyor.
Davranışın kendisi bazen ödülün önüne geçebiliyor
Moodist Psikyatri ve Nöroloji Hastanesi Klinik Psikoloğu Mader Bengisu Bilgen: “alışverişten alınan tatmin yalnızca satın alınan üründen kaynaklanmıyor. Karar verme süreci, ürün seçimi, ödeme aşaması ve teslimat beklentisi de beynin ödül sistemini harekete geçiren önemli basamaklar arasında yer alıyor. Bu nedenle bazı kullanıcılar için alışveriş ritüelinin kendisi, ürünü teslim almaktan daha güçlü bir psikolojik uyarım oluşturabiliyor.”
Bazı kişiler için zarar azaltma yaklaşımı olarak değerlendirilebilir
Bilgen, bu platformların yalnızca olumsuz yönleriyle değerlendirilmemesi gerektiğini belirterek, belirli koşullarda davranışsal terapi açısından destekleyici bir araç olarak da ele alınabileceğini söyledi. Özellikle dürtüsel alışveriş davranışı veya kontrolsüz yeme eğilimi bulunan bireylerde, gerçek satın alma ya da tüketim gerçekleşmeden ritüelin deneyimlenmesi bazı kişiler için geçici bir rahatlama sağlayabilir. "Bunu madde bağımlılığında kullanılan nikotin sakızı ya da alkolsüz bira örneklerine benzetebiliriz. Gerçek davranışın yerini alan ancak zararını azaltan bir simülasyon söz konusu olabilir." Bu yaklaşım sayesinde kişi maddi kayıp yaşamadan veya gereksiz kalori almadan satın alma dürtüsünü yönetme fırsatı bulabilir. Aynı zamanda satın alma sonrasında görülen pişmanlık, suçluluk ve ekonomik kaygı da ortaya çıkmayabilir.
Davranışsal Sönme Etkisi oluşabilir
Bilgen, kullanıcıların zaman içerisinde gerçek ürün gelmese bile rahatlayabildiklerini fark etmelerinin, satın alma dürtüsü ile fiziksel nesne arasındaki bağı zayıflatabileceğini belirtti. Psikolojide "davranışsal sönme" olarak tanımlanan bu süreç, uygun klinik koşullar altında bazı bireylerde terapötik fayda sağlayabilecek mekanizmalardan biri olarak değerlendiriliyor.
Yalnızlık hissini kısa süreli olarak azaltabilir
Benzer mekanizmanın sosyal ihtiyaçlarda da görülebildiğini ifade eden Bilgen, bazı dijital platformların kullanıcılara sorumluluk gerektirmeyen sanal etkileşimler sunduğunu söyledi."Sanal sigara molası benzeri uygulamalar kişiye kısa süreli birlikte olma hissi verebilir. Bu durum anlık yalnızlık duygusunu hafifletebilir."
Uzun vadeli etkileri konusunda temkinli olunmalı
Klinik Psikolog Mader Bengisu Bilgen; “beklenti üzerine kurulu dijital deneyimlerin sürekli tekrar edilmesi, beynin doğal ödül sistemini zamanla değiştirebilir. Gerçek yaşam deneyimlerinden alınan tatmin azalırken, sürekli yeni uyarana ihtiyaç duyulması riski ortaya çıkabilir. Bu nedenle dijital ödül mekanizmalarının bilinçli kullanılmasının önem taşıdığını belirterek, bu tür platformların özellikle psikolojik destek gerektiren durumlarda tek başına bir tedavi yöntemi olarak değerlendirilmemesi gerektiğini ifade etti.
Yorum Yazın