Narsistik davranış her zaman bağıran, kibirlenen, kendini açıkça üstün gören bir insan şeklinde karşımıza çıkmaz. Bazen tam tersine son derece kibar, yardımsever, cömert, sakin, başarılı ve güvenilir görünür.
İşte bu yüzden ayırt etmek kolay değildir.
Ama önce önemli bir ayrım yapalım:
Her bencil insan narsist değildir.
Her yalan söyleyen insan narsist değildir.
Her kıskanç insan narsist değildir.
Her eleştiriyi kaldıramayan insan da narsist değildir.
Hepimiz zaman zaman hata yapabilir, bencil davranabilir, öfkelenebilir, kıskanabilir veya savunmaya geçebiliriz.
Ayırıcı olan tek bir davranış değil, davranışların sürekliliği, farklı ilişkilerde tekrar eden örüntü ve kişinin bunlarla karşılaştığında ne yaptığıdır.
Bir insan hata yaptığında asıl mesele hiç hata yapmaması değildir.
Hatasını görebiliyor mu?
Sorumluluk alabiliyor mu?
Özür dileyebiliyor mu?
Davranışını değiştirebiliyor mu?
Eleştiri aldığında “Burada benim payım ne?” diyebiliyor mu?
Sınır konulduğunda hoşuna gitmese bile buna saygı duyabiliyor mu?
Yaptığı iyiliği karşılık beklemeden yapabiliyor mu?
İşte asıl ayrım burada başlar.
Çünkü narsistik örüntüde sorun çoğu zaman hatanın yapılmasından çok, kişinin kendisini hatalı görememesidir.
KENDİNİ MERKEZE KOYAR
İlişkilerde kendi ihtiyaçlarını, duygularını ve beklentilerini merkeze alma eğilimindedir. Karşısındaki insanın ihtiyaçları kendi isteğiyle çatıştığında çoğu zaman kendi çıkarı öne geçer.
KENDİNİ ÖZEL VE AYRICALIKLI GÖRÜR
Kuralların başkaları için geçerli olduğunu, kendisi için ise bazı istisnaların olması gerektiğini düşünebilir.
ÖVGÜYLE BESLENİR
Takdir edilmekten hoşlanmanın ötesinde, sürekli onay ve hayranlık arayabilir.
Eleştirildiğinde ise bambaşka biri hâline gelebilir.
KENDİNİ KUSURSUZ GÖRÜR
Kendi gözünde yanılmaz, haklı ve çoğu zaman kusursuzdur. Hata yaptığında bunu kabul etmek yerine mutlaka bir gerekçe bulabilir.
Çünkü “Ben yanlış yaptım” diyebilmek, kurduğu mükemmel benlik imajıyla çelişir.
Kendini kusursuz gören insanın en büyük sorunu hata yapması değil, hata yaptığını kabul edememesidir.
ELEŞTİRİ İLE SALDIRIYI AYIRT EDEMEZ
“Bu davranışın beni kırdı” cümlesini “Sen kötü bir insansın” şeklinde algılayabilir.
Davranışını değerlendirmek yerine kendisini savunmaya geçer.
KENDİSİ ELEŞTİRİR, ELEŞTİRİLMEK İSTEMEZ
Başkalarının kusurlarını rahatlıkla konuşabilir ama kendisine yönelen eleştiriyi saygısızlık, kıskançlık veya saldırı olarak görebilir.
Kendisi için dürüstlük olan şey, karşısındaki için saygısızlık hâline gelebilir.
ÖZÜR DİLEMEKTE ZORLANIR
Gerçek bir özür için kişinin “Bunu yaptım. Yanlış yaptım. Sana zarar verdim.” diyebilmesi gerekir.
Narsistik örüntüde ise bunun yerine mazeret, açıklama, suçlama veya karşı saldırı gelebilir.
“Özür dilerim ama sen de…”
“Beni buna sen mecbur bıraktın.”
“Sen yanlış anlamışsın.”
“Ben bunu senin iyiliğin için yaptım.”
Bazen de hiç özür dilemez; zaman geçsin, konu kapansın ve herkes unutmuş olsun ister.
1. HATASINI KABUL ETMEKTE ZORLANIR
“Evet, burada yanlış yaptım” demek yerine mazeret bulabilir, konuyu değiştirebilir veya sorumluluğu başkasına aktarabilir.
Hata yapmak insanidir. Hatasını kabul etmemek ise başka bir şeydir.
1. YALAN SÖYLEYEBİLİR, YAKALANINCA İNKÂR EDEBİLİR
“Ben öyle demedim.”
“Yanlış hatırlıyorsun.”
“Öyle bir şey olmadı.”
diyerek gerçeğin kendisini tartışmaya açabilir.
1. YALANINI GÜÇLENDİRMEK İÇİN YEMİN EDEBİLİR
“Çocuklarımın üzerine yemin ederim” gibi ifadelerle karşısındakini ikna etmeye çalışabilir.
Ama yemin doğruluğun kanıtı değildir.
Gerçek, yemin edildiği için gerçek olmaz.
GERÇEĞİN İŞİNE GELEN KISMINI ANLATIR
Her zaman açık bir yalan söylemesine gerek yoktur. Gerçeğin önemli bir bölümünü dışarıda bırakmak veya olayları kendi lehine çerçevelemek de algıyı değiştirmeye yeter.
1. SİZİ KENDİ GERÇEKLİĞİNİZDEN ŞÜPHE ETTİREBİLİR
“Abartıyorsun.”
“Çok hassassın.”
“Yanlış anladın.”
“Sen her şeyi büyütüyorsun.”
Bu ifadeler tekrarlandığında kişi zamanla kendi algısından şüphe etmeye başlayabilir.
SORUMLULUĞU TERSİNE ÇEVİRİR
Kendi yaptığı davranış konuşulurken sizin başka bir hatanızı gündeme getirir.
Bir bakarsınız, size yapılanı konuşmak yerine kendinizi savunmaya başlamışsınızdır.
KENDİNİ MAĞDUR KONUMUNA GETİRİR
Kendi davranışlarının konuşulmasını engellemek için yaşadığı mağduriyeti öne çıkarabilir.
Böylece zarar veren kişi bir anda mağdur, zarar gören kişi ise suçlu konumuna gelebilir.
SUÇLULUK DUYGUNUZU KULLANIR
Vicdanınızı, merhametinizi, sadakatinizi veya yardımseverliğinizi kendi istediğini yaptırmak için kullanabilir.
“SENİN İYİLİĞİN İÇİN” DİYEREK KONTROL EDER
Kendi isteğini sizin yararınızmış gibi sunar.
“İYİ NİYETLE SÖYLEDİM” DİYEREK KIRAR
Söylediği sözün etkisini değil, kendi niyetini öne çıkarır.
Oysa kötü niyet taşımamak, verilen zararı otomatik olarak ortadan kaldırmaz.
“HAYIR” CEVABINI KABUL ETMEKTE ZORLANIR
Hayır onun için bir cevap değil, aşılması gereken bir engel hâline gelebilir.
Israr eder, küser, suçluluk yaratır veya baskıyı artırır.
SINIRLARINIZI KÜÇÜK KÜÇÜK TEST EDER
Önce küçük bir sınırı ihlal eder. Tepki görmezse sınırı biraz daha ileri taşır.
SESSİZLİĞİ CEZA OLARAK KULLANABİLİR
Sorunu konuşmak yerine iletişimi keserek karşısındakini geri adım atmaya zorlayabilir.
SICAK-SOĞUK DAVRANABİLİR
Bir gün sizi göklere çıkarırken ertesi gün değersiz hissettirebilir.
Bu belirsizlik kişiyi sürekli onun ilgisini yeniden kazanmaya yöneltebilir.
AŞK VE SADAKAT
AŞKI DA KENDİ İHTİYACI ÜZERİNDEN YAŞAYABİLİR
Karşısındaki insanın kim olduğundan çok, ona ne hissettirdiği ve ne sağladığı önem kazanabilir.
İlgi, hayranlık, cinsellik, güvence, statü, destek…
İLİŞKİDE KENDİSİNİ AYRICALIKLI GÖREBİLİR
İlişkinin kuralları konusunda kendisi için istisnalar yaratabilir.
SADAKAT KONUSUNDA CİDDİ SORUNLAR YAŞAYABİLİR
“Her narsist kesinlikle aldatır” demek doğru değildir.
Ancak yoğun hayranlık ihtiyacı, dışarıdan onay arama, kendisini ayrıcalıklı görme ve sınırları önemsememe sadakat açısından ciddi risk oluşturabilir.
Sadakat yalnızca fiziksel olarak aldatmamak değildir.
İlişkinin güvenini korumaktır.
İLİŞKİ BİTMEDEN BAŞKA BİR İLGİ KAYNAĞI ARAYABİLİR
Mevcut ilişkide sorun yaşadığında kendi iç dünyasıyla yüzleşmek yerine yeni bir hayranlık, ilgi veya yakınlık kaynağına yönelebilir.
ÖNCE İDEALİZE EDER, SONRA DEĞERSİZLEŞTİRİR
Başlangıçta sizi “eşsiz”, “farklı”, “hayatının insanı” ilan eder.
Sonra aynı insanı küçümseyebilir, değersizleştirebilir veya sürekli yetersiz hissettirebilir.
KISKANÇLIĞI SEVGİ GİBİ GÖSTEREBİLİR
Kontrolü “Seni sevdiğim için kıskanıyorum” diye açıklayabilir.
Oysa sevgi ile sahiplenme aynı şey değildir.
İNSAN İLİŞKİLERİ
İNSANLARI ARAÇ OLARAK GÖREBİLİR
Bir insanın kim olduğundan çok, kendisine ne sağlayabileceğine bakabilir.
İLİŞKİYİ ÇIKAR İLİŞKİSİNE DÖNÜŞTÜREBİLİR
“Ben sana bunu yaptım, sen de bana bunu yapmalısın.”
Yakınlık, sevgi ve dostluk zamanla alışveriş hesabına dönüşür.
İHTİYACI OLDUĞUNDA YAKINLAŞABİLİR
İhtiyacı ortadan kalktığında ilgi ve yakınlık da azalabilir.
İNSANLARI KENDİ UZANTISI GİBİ GÖREBİLİR
Karşısındaki kişinin ayrı bir iradesi, sınırı ve isteği olduğunu kabul etmek yerine onu kendi ihtiyaçlarını karşılayan bir uzantı gibi kullanabilir.
“Sen ne istiyorsun?” sorusunun yerini “Sen benim için ne yapıyorsun?” alabilir.
EMPATİYİ BİLE ARAÇSALLAŞTIRABİLİR
Karşısındaki insanın ne hissettiğini anlayabilir; fakat anlamak her zaman önemsemek anlamına gelmez.
Bazen birinin zayıf noktasını bilmek, onu daha iyi kullanabilmek için de kullanılabilir.
BAŞKASININ ACISINI KÜÇÜMSEYEBİLİR
Kendi acısı çok büyük ve haklı; başkasının acısı ise abartılı veya önemsiz görülebilir.
İYİLİK VE PARA
YARDIMSEVER BİR İMAJ OLUŞTURABİLİR
Çevresine karşı cömert, düşünceli ve fedakâr görünmeye büyük önem verebilir.
Ama asıl soru şudur:
Yaptığı iyiliği karşılık beklemeden yapabiliyor mu?
İYİLİĞİ BORCA DÖNÜŞTÜREBİLİR
“Ben senin için neler yaptım” cümlesi sıklaşıyorsa, iyilik artık destek olmaktan çıkıp ilişki üzerinde kullanılan bir koz hâline gelebilir.
Gerçek iyilik insanı borçlandırmaz.
PARAYI GÜÇ ARACINA DÖNÜŞTÜREBİLİR
Para verir, hediye alır, maddi destek olur; fakat karşılığında minnet, sadakat, itaat veya söz hakkı bekleyebilir.
Gerçek cömertlik insanı özgür bırakır. Manipülatif cömertlik ise insanı kendisine borçlu bırakır.
DIŞARIYA KARŞI CÖMERT, YAKININA KARŞI HESAPÇI OLABİLİR
Çünkü mesele gerçekten vermekten çok, veren kişi olarak görünmek olabilir.
İTİBAR VE MASKE
İTİBARI ONUN İÇİN ÇOK ÖNEMLİDİR
Hata yapmaktan çok, hatasının görülmesinden korkabilir.
İnsanların gözündeki “iyi insan” görüntüsünü korumak için gerçeği çarpıtabilir veya karşısındakini suçlu gösterebilir.
Bazıları için asıl korkutucu olan kötü bir şey yapmak değil, kötü biri olarak görülmektir.
ÇOK GÜÇLÜ BİR MASKESİ OLABİLİR
Herkese karşı kibar, sakin, yardımsever, başarılı, sempatik ve güvenilir görünebilir.
Bu nedenle hedef aldığı kişinin anlattıkları çevre tarafından inanılmaz bulunabilir.
“O mu? Asla. O çok iyi biridir.”
İşte güçlü maske tam da burada işe yarar.
SİZ DAHA KONUŞMADAN KENDİ HİKÂYESİNİ ANLATABİLİR
Çevresine önceden sizinle ilgili kendi anlatısını aktarabilir.
Böylece siz kendinizi savunduğunuzda bile “kendini aklıyor” gibi görünebilirsiniz.
KENDİSİNİ KORUMAK İÇİN KARŞISINDAKİNİ İTİBARSIZLAŞTIRABİLİR
Kendi davranışı ortaya çıkacaksa dikkati sizin kusurlarınıza çevirebilir.
GÜÇ, BAŞARI VE REKABET
1. BAŞKASININ BAŞARISINDAN RAHATSIZ OLABİLİR
Sizin başarınız onun kendisini değersiz hissetmesine yol açıyorsa bunu kutlamak yerine küçümseyebilir.
HER ŞEYİ REKABETE DÖNÜŞTÜREBİLİR
Arkadaşlık, iş veya sosyal ilişkiler bile “kim daha başarılı, kim daha güzel, kim daha çok kazanıyor?” yarışına dönüşebilir.
BAŞARINIZI KÜÇÜMSEYEBİLİR
“Şansın vardı.”
“Onun yardımıyla yaptın.”
“Abartılacak bir şey değil.”
gibi ifadelerle başarınızın değerini azaltabilir.
KONTROLÜ KAYBETMEYE TAHAMMÜL EDEMEYEBİLİR
Karşısındaki kişi bağımsızlaştıkça, sınır koydukça veya artık yönlendirilemez hâle geldikçe ilişki bozulabilir.
PEKİ NEDEN İNSANLAR ONLARA İNANIYOR?
Çünkü manipülatif kişi her zaman kötü görünmez.
Bazen çok sakin konuşur.
Siz ise yaşadığınız şeyin içindesinizdir; kırgın, öfkeli veya ağlamaklı olabilirsiniz.
Dışarıdan bakan kişi sakin olanı daha makul sanabilir.
Ama:
Sakin olmak haklı olmak değildir.
Üstelik manipülatif kişi çoğu zaman hikâyeyi sizden önce anlatır.
İnsanlar da çoğu zaman gerçeğin kendisinden önce, kendilerine anlatılan hikâyenin tutarlılığına inanırlar.
Bu yüzden güçlü bir maske, yalnızca insanları kandırmaz.
Gerçeği yaşayan kişiyi de bir süre yalnız bırakabilir.
PEKİ SAĞLIKLI İNSANLA ARASINDAKİ FARK NEDİR?
Sağlıklı insan da hata yapar.
Bazen bencil davranır.
Bazen öfkelenir.
Bazen yanlış söyler.
Bazen kıskanır.
Bazen savunmaya geçer.
Ama fark şuradadır:
Hatasını görebilir.
Sorumluluk alabilir.
Özür dileyebilir.
Eleştiriden bir şey öğrenebilir.
“Hayır” cevabına saygı gösterebilir.
Yaptığı iyiliği koz olarak kullanmaz.
Parayı güç aracına dönüştürmez.
Başkasının başarısını tehdit olarak görmez.
Karşısındaki insanı kullanmak yerine onun ayrı bir birey olduğunu kabul eder.
Ve belki bütün bu listenin en önemli ölçüsü şudur:
Bir insanın herkese nasıl davrandığına değil, kendisine hiçbir şey kazandırmadığınızda size nasıl davrandığına bakın.
Çünkü maskeyi taşımak kolaydır.
Asıl karakter, çıkar ortadan kalktığında ortaya çıkar
Gerçek sevgi sizi kendisine bağımlı hâle getirmez.
Gerçek iyilik sizi borçlandırmaz.
Gerçek dostluk sizi kullanmaz.
Gerçek özgüven eleştiriden korkmaz.
Gerçek insanlık ise başkasını kendi çıkarının aracı hâline getirmez.
Bir insanın söylediği sözlere değil, tekrar tekrar sergilediği örüntüye bakın.
Çünkü maskenin anlattığı başka, davranışların anlattığı başka ise; gerçeği aramanız gereken yer sözler değil, davranışlardır.
Haftaya başka bir yazıda buluşmak üzere hoşçakalın
HANIM DEMİRBAŞ
SOSYAL PEDAGOG
BİREYSEL ÇİFT VE AİLE DANIŞMANI
Yorum Yazın