Kayıp, Yarım Kalmışlık ve Anlam Kaybının Psikolojik İşlenmesi
Yas çoğu zaman yalnızca ölümle ilişkilendirilen bir deneyim olarak ele alınır. Oysa kayıp, insan yaşamında farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Bir kişinin kaybının yanı sıra bir ilişkinin sona ermesi, bir geleceğin gerçekleşmemesi ya da bireyin kendisini tanımladığı bir anlam çerçevesinin dağılması da yas süreciyle birlikte yaşanabilir.
Bu metin, yası tek bir kayıp türüne indirgemeden; ölüm sonrası kayıplar, hiç yaşanamamış ya da yarım kalmış ilişkiler ve ihanetle kesintiye uğrayan bağlar bağlamında ele almaktadır. Yas, burada bir zayıflık ya da patoloji olarak değil; bireyin yaşadığı kayba uyum sağlama süreci olarak değerlendirilir.
1.- Yas Kavramı: Tanım ve Sınırlar
Yas, bir kayıp karşısında ortaya çıkan doğal bir tepkidir. Bu tepki yalnızca üzüntüyle sınırlı değildir; duygusal, bilişsel, bedensel ve anlamla ilişkili boyutları kapsar.
Yasın belirli bir sürede tamamlanması gerekmez ve herkes için aynı biçimde yaşanması beklenemez. Bastırılarak ortadan kaldırılabilen bir süreç değildir. Bu bağlamda yas, “atlatılması gereken” bir durumdan çok, bireyin yeni koşullara uyum sağlama çabasının bir parçası olarak ele alınabilir.
2.- Kayıp Türleri: Somut ve Soyut Kayıplar
Yas sürecini tetikleyen kayıplar yalnızca somut değildir. Bir kaybın yas yaratabilmesi için mutlaka gözle görülür, toplumsal olarak tanınan bir olay olması gerekmez.
Somut kayıplar, ölüm ya da geri dönüşü olmayan ayrılıklar gibi, çevre tarafından da açıkça tanınan kayıpları içerir. Bu tür kayıplarda yasın varlığı genellikle kabul edilir; bireyin yaşadığı acı meşru görülür.
Soyut kayıplar ise daha az görünürdür. Bir ilişkinin taşıdığı anlamın yitirilmesi, geleceğe dair beklentilerin çökmesi, bireyin kendisini tanımladığı bir rolün kaybı ya da güven ve süreklilik hissinin zedelenmesi bu gruba girer. Bu tür kayıplar çoğu zaman adlandırılmadığı için, yas süreci hem bireyin kendisi hem de çevresi tarafından geç fark edilir.
Bu noktada belirleyici olan, kaybın türünden çok, bireyin dünyasında neyin yıkıldığıdır.
Çocuklukta Başlayan Soyut Kayıplar
Bazı kayıplar çocuklukta başlar. Ulaşılamayan bir anne ya da güven vermeyen bir baba, somut bir ayrılık yaratmaz; fakat çocuğun dünyasında derin bir eksiklik bırakır. Burada kaybedilen bir kişi değil, olması gereken ama olmayan bir bağdır.
Bu tür kayıplar çoğu zaman adlandırılmaz. Birey, bazen belirgin bir neden yokken, içinden gelen derin bir hüzünle durur; bakışı uzaklara kayar. Bu hâl çoğu zaman sessizce taşınır. Oysa bu duygulanım, erken dönemde yaşanan ve karşılığı bulunmamış bağ deneyimlerinin gecikmiş bir yankısı olabilir.
3- Kayıp Deneyiminin Yas Olarak Yaşanması: Gerçek, Yarım Kalmış ve Kesintiye Uğramış Bağlar
Bu kayıp türleri farklı biçimlerde ortaya çıksa da, bireyin yaşadığı yas deneyimi çoğu zaman ortak bir psikolojik zeminde şekillenir. Yasın yöneldiği şey, kaybın biçiminden çok; bireyin kurduğu bağ, bu bağın taşıdığı anlam ve kendisini o bağ içinde konumlandırma biçimidir.
Ölüm sonrası yas durumunda birey, kaybedilen kişiyle birlikte yalnızca bir insanı değil; onunla paylaşılan yaşamı, gündelik düzeni ve kendisinin o ilişki içindeki hâlini de kaybetmiş hissedebilir. Bu nedenle yas, kaybın kendisinden çok, yaşamın bütününde yarattığı boşlukla ilişkilidir.
Benzer biçimde, hiç yaşanamamış ya da yarım kalmış ilişkiler de yas deneyimine yol açabilir. Ortada somut bir kayıp olmasa bile, bireyin yaşamında karşılanmamış bir ihtiyaç, kurulmamış bir yakınlık ya da tamamlanmamış bir bağ bulunabilir.
İhanetle kesintiye uğrayan ilişkilerde ise yas, yalnızca ayrılığa değil; ilişkinin anlamına ve güven duygusuna yöneliktir. Bu durumlarda birey, yalnızca karşısındaki kişiyi değil; kendi algısını ve süreklilik hissini de kaybetmiş hissedebilir.
4. Yasta Olanın Dünyası: Anlam Kaybı, Boşluk ve Arayış
Bir kaybın ardından yaşanan anlam kaybı, yaşamın değersizleşmesiyle ilgili değildir. Kayıpla birlikte zorlanan şey, bireyin dünyayı anlamlı, öngörülebilir ve taşınabilir kılan iç düzenidir.
Paylaşılan alışkanlıklar, gündelik ritim ve birlikte yaşama hâli ortadan kalktığında, kişi yalnızca birini değil; hayatı taşıyan dayanakları da kaybetmiş hissedebilir. Bu deneyim çoğu zaman bir boşluk olarak yaşanır: ne ile doldurulacağı bilinmeyen, yönsüz bir alan.
Bu boşluk başlangıçta üzüntü, korku, öfke, çaresizlik ve zaman zaman umutsuzlukla dolar. Bu duygular, yas bağlamında sıkça karşılaşılan ve kaybın gerçekliğine uyum sağlama çabasının bir parçası olarak anlaşılabilecek tepkilerdir.
Kayıp sonrasında birey çoğu zaman arar:
kaybedilen kişiyi, birlikte yaşanan hayatı, eski hâlini.
Anılarda, mekânlarda, alışkanlıklarda, bazen tanımadığı yüzlerde.
Bu arayış, bırakmak istememekten çok, henüz ayrılığa uyum sağlanamamış olmasından kaynaklanır. Zamanla bu arayışın yerini kabule ve yeniden yönelmeye bırakması, yas sürecinde önemli bir eşiktir.
“Yaşamak için bir nedenim yok gibi” hissi, hayatın boş olduğu anlamına gelmez. Bu his, hayatı organize eden anlam çerçevesinin çöktüğünü gösterir.
5.- Yas Sürecinde Sıklıkla Gözlemlenen Bedensel ve Zihinsel Tepkiler
Yas yalnızca duygusal bir deneyim değildir. Birçok kişi bu süreçte bedensel huzursuzluk, yoğun yorgunluk, dikkat ve odaklanma güçlüğü, tekrar eden düşünceler yaşadığını ifade eder.
Bu tepkiler, kayba verilen olağan uyum tepkileri olarak değerlendirilebilir. Bastırıldıklarında ya da yok sayıldıklarında sürecin ağırlaşmasına ve uzamasına neden olabilirler.
6- Yasla Baş Etme Süreci, Toplumsal Ölçüler ve Taşınabilirlik
Yas sürecinde bireyin deneyimini taşımasını kolaylaştıran bazı noktalar öne çıkar. Sürecin hızlandırılmaya çalışılmaması, duygulara alan tanınması, küçük ve sürdürülebilir günlük yapıların korunması ve bireyin kendi ritmine saygı gösterilmesi bu noktalar arasında yer alır.
Ancak bu süreç çoğu zaman toplumsal beklentilerle zorlaşır. Yasın ağlamak, mezara gitmek ya da kısa sürede toparlanmak gibi davranışlarla ölçülmesi, bireyin yaşadığı süreci sorgulamasına ve yalnızlaşmasına neden olabilir.
Bu nedenle şu vurgunun yapılması önemlidir:
Yas performans değildir.
Yas doğru–yanlışla ölçülmez.
Yas, kişiye özgüdür.
Amaç, yası ortadan kaldırmak değil; onunla birlikte yaşamayı mümkün kılan bir denge geliştirebilmektir. Bu denge, kaybın yok olması değil; bireyin kaybı taşıyabilir hâle gelmesi anlamına gelir.
Yas; kayıp, yarım kalmışlık ve anlam kaybı karşısında ortaya çıkan insani bir uyum sürecidir. Ne hızlandırılabilir ne de standartlaştırılabilir. Bu süreçte yaşanan anlam kaybı, yaşamın anlamsızlaşmasından çok, bireyin dünyayla kurduğu ilişkinin yeniden yapılanma ihtiyacını gösterir.
Zamanla boşluk tamamen kaybolmasa da, daha az tehditkâr hâle gelebilir. Acı sürebilir; hatta uzun süre sürebilir. Ancak yas yalnızca acıdan ibaret değildir. Hayat, bütün kırılganlığıyla, kaybın ardından da varlığını sürdürür ve bazıları için bu yaşamın kendisi zamanla yeniden bir anlam taşımaya başlayabilir.
Haftaya pazartesi yeni bir yazımda buluşmak üzere hoşça kalın
HANIM DEMİRBAŞ
Sosyal Pedagog, Bireysel Çift ve Aile Danışmanı
Yorum Yazın