Sevilmek ve kaybetmemek uğruna kendi hayatından uzaklaşmanın psikolojisi
İnsan kendinden vazgeçtiğini çoğu zaman fark etmez. Çünkü bu vazgeçiş, başlangıçta oldukça masum görünür. Birini kırmamak için susar, tartışma çıkmasın diye geri çekilir, sevdiği insanın ihtiyacını kendi ihtiyacının önüne koyar. Kendisine anlayışlı, sabırlı, fedakâr olduğunu söyler. Üstelik bunların her biri gerçekten de değerli davranışlardır.
Fakat bir noktadan sonra insanın kendisine sorması gereken başka bir soru ortaya çıkar: Ben bunları gerçekten istediğim için mi yapıyorum, yoksa yapmadığımda kaybedeceklerimden korktuğum için mi?
Bu iki davranış dışarıdan birbirine benzeyebilir. İkisinde de insan susar, bekler, geri adım atar. Ancak birinde özgürce verilmiş bir karar, diğerinde ise korkunun yönettiği bir uyum vardır.
İnsanın kendisine yabancılaşması bazen tam da bu ayrımın kaybolmasıyla başlar.
Bir süre sonra kendi isteğini dile getirmeden önce karşısındakinin tepkisini hesaplar. Bir karar alırken kendisine neyin iyi geleceğinden çok, başkalarının bunu nasıl karşılayacağını düşünür. Hatta zamanla kendi ihtiyaçlarını ifade etmeyi bile gereksiz görmeye başlayabilir.
Hayatı devam ediyordur, sorumluluklarını yerine getirir, ilişkilerini sürdürür, günlük işlerini yapar. Ancak kendi yaşamındaki varlığı giderek silikleşir.
İnsan bazen hayatını kaybetmez; kendi hayatının içinde kendisine ayırdığı yeri kaybeder.
Fedakârlık ile kendinden vazgeçmek aynı şey değildir
İnsan ilişkileri karşılıklı uyum gerektirir. Sevmek, birlikte yaşamak ve bir bağ kurmak bazen kendi isteğimizi ertelememizi gerektirebilir. Her zaman istediğimizin olması mümkün değildir. Ancak sağlıklı bir fedakârlıkta kişi neyi, neden ve ne kadar süreyle yaptığının farkındadır. Seçim hâlâ kendisine aittir.
Kendinden vazgeçme ise farklı bir yerde başlar. Kişi artık kendi ihtiyacını ifade ettiğinde ne olacağından korktuğu için susar. Karşısındaki insanın üzülmesi, öfkelenmesi veya uzaklaşması ihtimali, kendi kararının önüne geçer.
Örneğin bir insan sevdiği kişinin zor bir döneminde kendi planını erteleyebilir. Bu, ilişkinin gerektirdiği doğal bir dayanışmadır. Ancak her anlaşmazlıkta aynı kişinin geri çekilmesi, her kırgınlıkta aynı kişinin alttan alması ve her sorunda aynı kişinin anlayış göstermesi başka bir meseledir.
Burada belirleyici olan kimin daha fazla fedakârlık yaptığı değil, fedakârlığın karşılıklı olup olmadığıdır.
Bir ilişkide iki insan da zaman zaman vazgeçebilir. Fakat sürekli aynı kişi susuyor, erteliyor, açıklıyor ve uyum sağlıyorsa, bu durumun adı artık yalnızca anlayışlı olmak değildir.
İnsan bir başkasını önemserken kendisini de hesaba katabilmelidir. Çünkü bir ilişkinin devam etmesi, o ilişkinin içindeki herkesin iyi olduğu anlamına gelmez.
Kaybetme korkusu davranışlarımızı nasıl yönetir?
İnsanların yakınlık kurmaya, sevilmeye ve ait hissetmeye ihtiyacı vardır. Bu ihtiyaçlar psikolojik iyi oluşun önemli parçalarıdır. Ancak bağın kaybedileceği düşüncesi güçlü bir tehdit hâline geldiğinde kişi, ilişkiyi korumak için kendi ihtiyaçlarını geri plana atabilir.
Bazen rahatsız olduğu bir davranışı dile getirmez. Bazen istemediği bir şeyi kabul eder. Bazen de karşısındaki insanın memnuniyetsizliğini önlemek için kendi düşüncesini değiştirir.
Bunları her zaman bilinçli bir kararla yapmaz. Çoğu zaman zihninde tek bir ihtimal büyümüştür: Ya bunu söylersem aramız bozulursa?
İşte bu noktada kaçınma davranışı devreye girebilir.
Bir insan hayır dediğinde karşısındaki kişinin öfkeleneceğinden korkuyorsa, hayır dememek o anki kaygısını azaltır. Tartışma yaşanmaz, ortam sakinleşir ve kişi geçici bir rahatlama hisseder. Davranış psikolojisinde bu süreç olumsuz pekiştirme olarak açıklanır: Rahatsız edici bir durumdan kaçınmak kısa süreli rahatlama sağladığında, aynı kaçınma davranışının tekrarlanma ihtimali artabilir.
Ancak kaçınılan sorun ortadan kalkmış değildir. Yalnızca konuşulmadan kalmıştır.
Bir süre sonra kişi, kendi ihtiyaçlarını ifade etmenin giderek zorlaştığını fark edebilir. İçine attığı kırgınlıklar birikir, küçük bir olay, geçmişten gelen birçok duygunun birden ortaya çıkmasına neden olabilir.
Bazen insan karşısındaki kişiye neden bu kadar öfkeli olduğunu anlamakta zorlanır. Oysa bugünkü tepkinin içinde, uzun zamandır dile getirilmeyen ihtiyaçların da payı olabilir.
Burada kendimize şu soruyu sormak önemlidir:
Ben bu durumu gerçekten kabul ediyor muyum, yoksa kabul etmediğimde yaşayacağım duyguyla baş edemeyeceğimden mi korkuyorum?
Bu soru, davranışın arkasındaki nedeni anlamak için iyi bir başlangıçtır.
Değerlerimizle davranışlarımız arasındaki mesafe
Değerler, nasıl bir yaşam sürmek ve nasıl bir insan olmak istediğimizi belirleyen temel yönelimlerdir. Dürüstlük, saygı, özgürlük, güven, adalet ve şefkat bunlara örnektir.
Ancak değerlerimizden söz etmek kolay, onları zorlandığımız anlarda yaşatmak daha güçtür.
Saygıyı önemseyen biri, sevdiği kişiden saygısızlık gördüğünde susabilir. Özgürlüğüne değer veren biri, eleştirilmemek için kararlarını başkalarının beklentilerine göre verebilir. Dürüstlüğü önemseyen biri, ilişkinin bozulmasından korktuğu için gerçek düşüncelerini saklayabilir.
Bu çelişki her zaman kişinin neye inandığını bilmemesinden kaynaklanmaz. Bazen bildiği şeyle yapabildiği şey arasında psikolojik bir mesafe vardır.
Öz Belirleme Kuramı, özerklik, yeterlilik ve ilişkisel bağlılığı temel psikolojik ihtiyaçlar arasında değerlendirir. İnsan hem başkalarıyla bağ kurmaya hem de kendi yaşamı üzerinde söz sahibi olmaya ihtiyaç duyar. Bu ihtiyaçlardan birinin sürekli diğerinin pahasına karşılanması, psikolojik iyi oluşu zorlayabilir.
Burada değerlerle hedefleri birbirinden ayırmak da önemlidir. Hedef, ulaşmak istediğimiz sonuçtur; değer ise o sonuca giderken nasıl davranmak istediğimizi gösteren yöndür.
Örneğin bir ilişki kurmak bir hedef olabilir. O ilişkinin içinde dürüst, saygılı ve karşılıklı bir bağ kurmak ise değerlerle ilgilidir. Kişi ilişkiyi sürdürmeyi başarırken kendi değerlerini sürekli ihlal ediyorsa, hedefe ulaşmış olması yaşamıyla uyum içinde olduğu anlamına gelmez.
Bazen istediğimiz şeye ulaşırken, o şeyi istememize neden olan değerlerden uzaklaşırız.
Korktuğumuz hâlde kendi seçimimizi yapabilmek
Kendi değerleri doğrultusunda yaşamak, her zaman kendimizden emin olmak demek değildir. Bazen doğru bulduğumuz bir kararın ardından bile kaygı, üzüntü, özlem veya suçluluk hissedebiliriz.
Örneğin uzun zamandır kendisini yoran bir ilişki biçimine itiraz eden biri, karşısındaki kişinin kırılmasından rahatsız olabilir. Kendi ihtiyacını dile getiren biri, bencil davrandığını düşünebilir. Yeni bir başlangıç yapmak isteyen biri, belirsizlikten korkabilir.
Bu duyguların varlığı, kararın yanlış olduğunu tek başına göstermez.
Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT), psikolojik esnekliği kişinin zorlayıcı düşünce ve duygularına rağmen değerleri doğrultusunda hareket edebilme kapasitesi olarak ele alır.
Bu yaklaşımın önemli bir katkısı vardır: İnsan, hayatını yalnızca rahatsız edici duyguları yaşamamak üzerine kurduğunda, farkında olmadan bu duyguların yönetimine girebilir.
Kaygılanmamak için konuşmaz. Suçlu hissetmemek için hayır demez. Yalnız kalmamak için kendisine iyi gelmeyen bir düzeni sürdürür.
Psikolojik esneklik, duyguları bastırmak veya yok saymak değildir. Onları fark edebilmek, hemen bir davranışa dönüşmelerine izin vermeden değerlendirmek ve nasıl davranacağına bilinçli biçimde karar verebilmektir.
Birini özlemek, ona dönmenin doğru olduğu anlamına gelmez. Suçluluk hissetmek, mutlaka haksızlık yaptığımızı göstermez. Korkmak da bir kararın yanlış olduğuna dair kesin bir kanıt değildir.
Bazen insanın ihtiyacı, daha az hissetmek değil; hissettiklerinin hayatındaki bütün kararları yönetmesine izin vermemeyi öğrenmektir.
Kendimize yabancılaştığımızı nasıl anlarız?
Bu durum her zaman belirgin bir mutsuzlukla ortaya çıkmaz. İnsan günlük sorumluluklarını yerine getirebilir, sosyal hayatına devam edebilir, hatta dışarıdan oldukça uyumlu görünebilir. Fakat kendi tercihleriyle arasında açıklamakta zorlandığı bir mesafe oluşmuştur.
Örneğin:
• Bir karar verirken kendi isteğinden önce başkalarının tepkisini hesaplıyorsa,
• Rahatsız olduğu hâlde aynı davranışlara sürekli anlayış gösteriyorsa,
• İhtiyaçlarını dile getirdiğinde gereğinden fazla suçluluk hissediyorsa,
• Başkasının onayı olmadan kendi kararından emin olamıyorsa,
• Herkesi anlamaya çalışırken kendisinin ne hissettiğini ihmal ediyorsa,
kendi yaşamındaki seçimleri yeniden değerlendirmesi yararlı olabilir.
Bunların hiçbiri tek başına psikolojik bir tanı anlamına gelmez. Ancak tekrarlandıklarında kişinin ilişkilerini, sınırlarını ve alışkanlıklarını gözden geçirmesi için önemli işaretler olabilir.
İnsan bazen kendisini tanımadığı için değil, uzun zamandır kendisine soru sormadığı için ne istediğini duyamaz.
Kendine yeniden yaklaşmak
Değişim, bir anda bütün ilişkileri veya alışkanlıkları değiştirmekle başlamaz. Önce otomatikleşmiş davranışları fark etmek gerekir.
Kendinize şu dört soruyu yöneltebilirsiniz:
1. Hangi durumlarda kendimi geri çekiyorum?
Son zamanlarda istemediğiniz hâlde kabul ettiğiniz bir durumu düşünün. Ne söylemek istediniz? Ne yaptınız? O anda hangi duyguyu yaşadınız?
2. Neyi kaybetmekten korkuyorum?
Birinin sevgisini mi, onayını mı, ilişkinin devamlılığını mı, alıştığınız düzeni mi? Korkunun adını koymak, davranışın nedenini anlamayı kolaylaştırabilir.
3. Benim için aslında ne önemli?
Bu durumda hangi değerinizi korumak istiyordunuz? Saygı, dürüstlük, özgürlük, güven veya karşılıklılık mı?
4. Bir dahaki sefere neyi farklı yapabilirim?
Büyük kararlar almak zorunda değilsiniz. Cevap vermeden önce düşünmek için zaman istemek, bir rahatsızlığı açıkça ifade etmek veya istemediğiniz bir talebi nazikçe reddetmek bile yeni bir davranışın başlangıcı olabilir.
Kendimize anlayış göstermek de bu sürecin parçasıdır. Öz şefkat, geçmişte neden böyle davrandığımızı inkâr etmek değil; o davranışın arkasındaki koşulları anlayıp bugün farklı bir seçim yapabilmek için kendimize alan tanımaktır.
Geçmişte kendimizi korumak için geliştirdiğimiz bazı davranışlar, bugün yaşamımızı daraltıyor olabilir. Bunları fark etmek, geçmişteki kendimizi yargılamayı değil, bugünkü kendimize daha fazla seçenek sunmayı gerektirir.
Kendine sadakat, başkalarına sırt çevirmek değildir
Kendi değerleriyle uyumlu yaşamak, yalnızca kendi isteklerini önemsemek veya hiçbir koşulda taviz vermemek anlamına gelmez. Sevmek, uzlaşmak, beklemek ve fedakârlık yapmak yaşamın doğal parçalarıdır.
Önemli olan bunların karşılıklı olması ve kişinin kendi iradesiyle seçilebilmesidir.
Bir ilişkide herkes zaman zaman geri adım atabilir. Ancak sürekli aynı kişi susuyor, erteliyor, açıklıyor ve uyum sağlıyorsa üzerinde düşünülmesi gereken bir dengesizlik vardır.
Kendine sadakat, başkalarının ihtiyaçlarını önemsiz görmek değildir. Kendi ihtiyaçlarının da en az onlar kadar gerçek olduğunu kabul etmektir.
İnsan sevebilir, bağ kurabilir, hayatını paylaşabilir. Bütün bunları yaparken kendi düşüncelerini, tercihlerini ve sınırlarını da koruyabilir.
Belki de olgunlaşmanın önemli bir aşaması, herkesi memnun edemeyeceğimizi kabul etmek kadar, bunun bizi kötü bir insan yapmadığını da öğrenmektir.
Son söz: Kendi hayatında kendine de yer vermek
İnsan hayatının bazı dönemlerinde başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koyabilir. Bazen koşullar bunu gerektirir. Bazen sevgi, sorumluluk veya dayanışma böyle bir seçim yapmamıza neden olur.
Ancak geçici bir fedakârlık, yaşamın değişmez düzenine dönüştüğünde durup düşünmek gerekir.
çünkü insanın kendisiyle kurduğu ilişki de emek ister. Kendi duygularını dinlemek, ihtiyaçlarını tanımak, kararlarının sorumluluğunu üstlenmek ve gerektiğinde başkalarının hoşuna gitmeyecek seçimler yapabilmek bu ilişkinin parçalarıdır.
Kendimizle uyum içinde yaşamak, her gün doğru kararlar vermek değildir. Yanıldığımızda bunu görebilmek, başkalarını önemserken kendimizi de hesaba katabilmek ve hayatımızın yönünü yalnızca dışarıdan gelen beklentilere bırakmamaktır.
Belki de kendimize sormamız gereken en dürüst soru şudur:
Hayatımda korumaya çalıştığım şeyleri düşünürken, kendimi ne kadar koruyabiliyorum?
Bu sorunun cevabı hemen bulunmayabilir. Fakat insan bazen yeni bir karar vermeden önce, uzun zamandır kendisine sormadığı bir soruyu nihayet ciddiye alarak değişmeye başlar.
Çünkü insanın kendinden uzaklaşması çoğu zaman bir başkasına yaklaşırken başlar. Yeniden kendine yaklaşması ise herkesten vazgeçmesiyle değil, kendi varlığını da hesaba katmasıyla mümkün olur.
Kendine sadık olmak, herkesi karşına almak değildir. Başkalarını hayatında tutabilmek için kendini sürekli hayatının dışına çıkarmamaktır.
HANIM DEMİRBAŞ
SOSYAL PEDAGOG
BİREYSEL ÇİFT VE AİLE DANIŞMANI
Yorum Yazın