İnsanlık tarihi boyunca en büyük mücadelelerin yalnızca toplumlar, devletler ya da medeniyetler arasında yaşandığı düşünülmüştür. Oysa bireyin kendi iç dünyasında verdiği mücadele, çoğu zaman dış dünyadaki savaşlardan daha derin ve daha yıkıcıdır. İnsan, hayatı boyunca birçok engeli aşabilir; coğrafyaları değiştirebilir, meslek değiştirebilir, ilişkilerini sonlandırabilir ve hatta kimliğini yeniden inşa edebilir. Ancak bütün bu değişimlerin ötesinde değişmeyen tek gerçek vardır: İnsan, kendisinden kaçamaz. Çünkü kişinin en uzun yolculuğu, kendi benliğiyle arasındaki mesafeyi kat etme çabasıdır.
Psikoloji, felsefe ve sosyoloji disiplinleri, insanın kendinden kaçışını farklı kavramlarla açıklamaktadır. Psikolojide bu durum; bastırma, inkâr, kaçınma davranışı ve savunma mekanizmalarıyla ilişkilendirilirken, varoluşçu felsefe bunu bireyin özgün benliğinden uzaklaşması olarak değerlendirir. Sosyoloji ise bireyin toplumsal beklentiler karşısında kendi kimliğini geri plana itmesini, modern yaşamın kaçınılmaz sonuçlarından biri olarak ele alır. Farklı disiplinlerin ortaklaştığı nokta ise aynıdır: İnsan, çoğu zaman dış dünyadan değil, kendi gerçekliğiyle yüzleşmekten kaçmaktadır. Kendinden kaçışın temelinde çoğunlukla yüzleşme korkusu yer alır. Birey, geçmişte yaşadığı travmalarla, pişmanlıklarla, başarısızlıklarla ya da bastırılmış duygularla karşılaşmamak için zihinsel kaçış yolları üretir. Bu süreç başlangıçta kişiyi koruyan psikolojik bir savunma mekanizması gibi görünse de zamanla kronik bir davranış biçimine dönüşebilir. Çünkü bastırılan hiçbir duygu ortadan kaybolmaz; yalnızca biçim değiştirerek yaşamın farklı alanlarında kendini göstermeye devam eder.
Modern çağ ise bu kaçışı kolaylaştıran sayısız araç sunmaktadır. Dijital teknolojiler, sosyal medya platformları, sürekli tüketim kültürü ve kesintisiz bilgi akışı, bireyin kendi iç sesiyle baş başa kalmasını giderek zorlaştırmaktadır. İnsan, günün büyük bölümünü ekranlar karşısında geçirirken, aslında sessizliğin doğuracağı iç hesaplaşmadan uzaklaşmaktadır. Düşünmek yerine tüketmeyi, hissetmek yerine dikkatini dağıtmayı tercih etmektedir. Böylece yalnızlık korkusu olarak tanımlanan birçok durumun, gerçekte kişinin kendi benliğiyle karşılaşma kaygısından kaynaklandığı görülmektedir. Varoluşçu filozoflar, insanın en büyük sorumluluğunun kendi varoluşunu anlamlandırmak olduğunu ifade eder. Bu anlam arayışı ertelendiğinde birey, dış dünyanın beklentileri doğrultusunda yaşamaya başlar. Toplumun onayını kazanmak, sosyal statü elde etmek, ekonomik başarıya ulaşmak ya da görünürde kusursuz bir hayat sergilemek, zamanla bireyin gerçek kimliğinin önüne geçebilir. Böylece kişi, kendi değerlerini değil; başkalarının kendisinden beklediği rolleri yaşamaya başlar. Bu durum psikolojide “sahte benlik” kavramıyla açıklanırken, bireyin içsel doyumunun azalmasına ve yabancılaşma duygusunun artmasına neden olur.
Erich Fromm’un ifade ettiği gibi modern insan, özgürlüğe ulaşmasına rağmen çoğu zaman kendi varlığının sorumluluğunu taşımaktan kaçınmaktadır. Viktor Frankl ise insanın temel motivasyonunun haz ya da güç değil, yaşamına anlam katma çabası olduğunu savunur. Anlamdan uzaklaşan birey ise boşluk duygusunu başarıyla, tüketimle veya sürekli meşguliyetle doldurmaya çalışır. Ancak bunların hiçbiri kalıcı bir iç huzur sağlayamaz. Çünkü anlam, dışarıdan edinilen bir nesne değil; bireyin kendi benliğiyle kurduğu ilişkinin ürünüdür.
Carl Gustav Jung’un “İnsan, bilinçaltını bilinçli hâle getirmedikçe, onun tarafından yönetilir ve buna kader der.” sözü, kendinden kaçışın sonuçlarını çarpıcı biçimde özetlemektedir. Yüzleşilmeyen korkular kararlarımızı yönlendirir, bastırılan öfke ilişkilerimizi zedeler, kabul edilmeyen eksiklikler ise sürekli başkalarının onayını aramamıza neden olur. Böylece birey, yaşamının öznesi olmak yerine kendi psikolojik süreçlerinin edilgen bir izleyicisine dönüşür.
Bugün ruh sağlığı alanında yapılan birçok araştırma da bireyin psikolojik iyi oluşunun, yalnızca dış koşullara değil; öz farkındalık düzeyine bağlı olduğunu göstermektedir. Kendini tanıyan, duygularını isimlendirebilen, hatalarını kabul edebilen ve yaşamına anlam katabilen bireylerin stresle baş etme becerilerinin daha güçlü olduğu görülmektedir. Buna karşılık sürekli kaçınma davranışı sergileyen bireylerde kaygı bozuklukları, tükenmişlik sendromu ve yaşam doyumsuzluğu daha sık gözlenmektedir. Eğitim sistemleri, aile yapısı ve toplumsal kültür de bireyin kendisiyle kurduğu ilişkiyi doğrudan etkilemektedir. Çocukluk döneminden itibaren yalnızca başarıya odaklanan, hata yapmayı zayıflık olarak gören ve duyguların ifade edilmesini teşvik etmeyen bir anlayış, bireyin zamanla kendi iç dünyasına yabancılaşmasına neden olabilir. Oysa psikolojik olgunluk, kusursuz olmak değil; eksiklerini inkâr etmeden onları geliştirebilme cesaretidir.
Sonuç olarak insanın kendinden kaçışı, bireysel olduğu kadar toplumsal bir meseledir. Teknolojik gelişmelerin hızlandığı, dijital iletişimin hayatın merkezine yerleştiği ve başarı kavramının çoğu zaman yalnızca görünür sonuçlarla ölçüldüğü günümüzde, bireyin kendi iç dünyasıyla bağını koruması her zamankinden daha büyük önem taşımaktadır. Belki de çağımızın en büyük problemi, insanların yalnız kalamaması değil; kendileriyle baş başa kaldıklarında huzur bulamamasıdır. Çünkü gerçek özgürlük, dünyanın gürültüsünden uzaklaşmakla değil; kendi vicdanı, değerleri ve benliğiyle barış içinde yaşayabilmekle mümkündür. İnsan, kendinden kaçmayı bıraktığı gün yalnızca kendi hakikatiyle değil, yaşamın gerçek anlamıyla da karşılaşacaktır. İşte bu yüzleşme, bireyin entelektüel olgunluğunun, psikolojik sağlamlığının ve insani gelişiminin en önemli göstergesidir.
Haftaya başka bir konuda buluşmak üzere hoşçakalın
SABİHA ÜNAL
YAZAR
Yorum Yazın